Przesłuchanie w postępowaniu karnym – na co uważać

Przesłuchanie w postępowaniu karnym przygotowawczym może stanowić jedną z kluczowych czynności procesowych. Jest to czynność, w ramach której organ procesowy utrwala wypowiedzi osób biorących udział w sprawie w formie protokołu, nadając im określone znaczenie dowodowe. Praktyka pokazuje, że istotne ryzyka procesowe nie wynikają wyłącznie z samej treści składanych wypowiedzi, lecz często z braku świadomości procesowej osoby przesłuchiwanej. Dotyczy to w szczególności nieprawidłowej identyfikacji własnego statusu procesowego, nieznajomości przysługujących uprawnień i ciążących obowiązków, zaniechania skorzystania z pomocy obrońcy na wstępnym etapie czynności procesowych, a także niedostatecznej weryfikacji treści protokołu przed jego podpisaniem. Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej w sprawie karnej, zapoznaj się z naszą ofertą w zakresie prawa karnego.

Najpierw ustal: czy jesteś świadkiem czy podejrzanym

Ustalenie statusu procesowego osoby przesłuchiwanej ma istotne znaczenie dla przebiegu czynności przesłuchania. Od tego zależy zakres pouczeń wynikających z przepisów Kodeksu postępowania karnego, przysługujące prawa procesowe, ciążące obowiązki oraz skutki prawne wypowiedzi.

Przesłuchanie świadka

Świadek jest co do zasady zobowiązany do złożenia zeznań oraz do mówienia prawdy. Obowiązek ten podlega jednak ustawowym ograniczeniom przewidzianym w Kodeksie postępowania karnego, w szczególności w zakresie prawa odmowy złożenia zeznań przez osoby najbliższe (art. 182 § 1 k.p.k.) oraz prawa odmowy odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić świadka lub osobę mu najbliższą na odpowiedzialność karną (art. 183 § 1 k.p.k.).

Przesłuchanie podejrzanego

Podejrzanym jest osoba, której przedstawiono zarzuty, co skutkuje uzyskaniem przez nią statusu strony w postępowaniu przygotowawczym (art. 71 § 1 k.p.k.). Z chwilą uzyskania tego statusu zmianie ulega pozycja procesowa, w szczególności, w zakresie przysługujących jej praw procesowych.

Podejrzanemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy (art. 6 k.p.k.). Może on składać wyjaśnienia, jak również odmówić ich składania albo odpowiadać na pytania w sposób selektywny, bez ponoszenia z tego tytułu negatywnych konsekwencji procesowych (art. 175 § 1 k.p.k.).

Udział obrońcy i pełnomocnika

Prawo do obrony obejmuje możliwość korzystania z pomocy obrońcy od momentu podjęcia czynności procesowych z udziałem podejrzanego w postępowaniu. Udział obrońcy ma na celu zapewnienie realizacji praw procesowych podejrzanego, w tym w szczególności prawidłowości przebiegu przesłuchania oraz zgodności treści sporządzonego protokołu z przebiegiem czynności.

Świadek, jako osoba niebędąca stroną postępowania, może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy w toczącym się postępowaniu (art. 87 § 2 k.p.k.). Uprawnienie to znajduje zastosowanie również w odniesieniu do przesłuchania świadka, jeżeli jego sytuacja procesowa uzasadnia potrzebę profesjonalnej ochrony prawnej. Najprościej: jeżeli obawiasz się że na dalszym etapie postępowania ze świadka możesz stać się podejrzanym, a dalej nawet oskarżonym, poważnie rozważ skorzystanie ze wsparcia prawnego.

Udział pełnomocnika świadka w czynności przesłuchania nie ma charakteru bezwzględnego. Zgodnie z art. 87 § 3 k.p.k., w postępowaniu przygotowawczym prokurator może odmówić dopuszczenia pełnomocnika do udziału w czynności, jeżeli uzna, że obrona interesów świadka nie wymaga jego udziału. Decyzja ta ma charakter uznaniowy i powinna być każdorazowo oceniana przez pryzmat konkretnej sytuacji procesowej świadka. W praktyce sądowej w Warszawie kancelarie prawne często rekomendują wcześniejsze skonsultowanie sytuacji procesowej, aby właściwie ocenić potrzebę ustanowienia pełnomocnika.

Pełnomocnik świadka nie składa zeznań w jego imieniu ani nie zastępuje go w czynności dowodowej. Jego rola ogranicza się do uczestnictwa w przesłuchaniu i czuwania nad prawidłową realizacją uprawnień przysługujących świadkowi.

Wsparcie obrońcy – dlaczego ma znaczenie już na etapie przesłuchania

Udział obrońcy w przesłuchaniu służy w szczególności zapewnieniu prawidłowej realizacji uprawnień procesowych podejrzanego, w tym prawa do złożenia wyjaśnień albo odmowy ich złożenia, a także kontroli prawidłowości przebiegu czynności oraz treści sporządzanego protokołu. Obrońca jest również uprawniony do zadawania pytań podejrzanemu, co umożliwia doprecyzowanie istotnych okoliczności, uporządkowanie wypowiedzi oraz zachowanie spójności stanowiska w ramach przyjętej linii obrony.

Znaczenie udziału obrońcy na tym etapie potęguje fakt, że przesłuchanie podejrzanego często odbywa się na wczesnym etapie postępowania, przed uzyskaniem wglądu w materiał dowodowy. W konsekwencji obecność obrońcy ogranicza ryzyko powstania trudnych do odwrócenia skutków wynikających z nieprzemyślanych sformułowań utrwalonych w protokole przesłuchania.

Protokół przesłuchania – najczęstsze błędy i główna zasada

Protokół przesłuchania w postępowaniu przygotowawczym odzwierciedla treść złożonych zeznań lub wyjaśnień w formie pisemnej i podlega następnie ocenie organów procesowych. Osoba przesłuchiwana ma prawo zapoznać się z treścią protokołu przed jego podpisaniem oraz zgłaszać zarzuty, jeżeli zapis nie oddaje wiernie przebiegu czynności lub treści. Uprawnienie to służy zapewnieniu zgodności protokołu z rzeczywistym przebiegiem przesłuchania.

Podpisanie protokołu oznacza potwierdzenie zgodności jego treści ze złożonymi zeznaniami lub wyjaśnieniami. W praktyce protokół opatrzony jest formułką odręcznie uzupełnioną przez osobę przesłuchiwaną „treść zgodna z moim zeznaniem".

Do najczęściej występujących nieprawidłowości należą w szczególności:

• stosowanie przez osobę, która sporządza protokół skrótów myślowych lub uogólnień, które nie oddają pełnego sensu wypowiedzi,
• pomijanie wypowiedzi,
• nadawanie wypowiedziom formy kategorycznej, mimo że w toku przesłuchania miały one charakter warunkowy lub hipotetyczny.

Z punktu widzenia ochrony praw procesowych zasadnicze znaczenie ma dokładne zapoznanie się z treścią protokołu przed jego podpisaniem oraz zgłoszenie wszelkich zastrzeżeń na etapie czynności procesowej. Zaniechanie w tym zakresie może prowadzić do utrwalenia w protokole treści, które nie odpowiadają rzeczywistemu przebiegowi przesłuchania i mogą wywoływać negatywne skutki procesowe na dalszych etapach postępowania. W postępowaniach karnych prowadzonych przez prokuratury w Warszawie szczególnie istotne jest zachowanie czujności na tym etapie, ponieważ protokół przesłuchania stanowi podstawowy materiał dowodowy wykorzystywany w dalszym toku sprawy.

Kiedy możesz mieć wgląd w akta

Prawo wglądu w akta postępowania przygotowawczego jest uzależnione od statusu procesowego danej osoby. Podstawę prawną stanowi art. 156 §5 k.p.k., który kształtuje dostęp do akt na etapie postępowania przygotowawczego.

Z chwilą przedstawienia zarzutów osoba uzyskuje status podejrzanego i staje się stroną postępowania przygotowawczego (art. 71 § 1 k.p.k.), co skutkuje nabyciem prawa dostępu do akt sprawy na zasadach powyżej określonych. Uprawnienie to przysługuje również obrońcy podejrzanego.

W postępowaniu przygotowawczym prawo wglądu w akta nie ma charakteru bezwzględnego. Prokurator może odmówić udostępnienia akt w całości lub w części, jeżeli wymaga tego dobro postępowania. Ograniczenie to ma charakter czasowy i powinno być oceniane przez pryzmat realizacji prawa do obrony.

Przed przedstawieniem zarzutów osoba, wobec której prowadzone są czynności procesowe, nie posiada statusu strony postępowania przygotowawczego, a tym samym nie przysługuje jej prawo wglądu w akta sprawy.

Czego nie zapomnij na przesłuchaniu w postępowaniu przygotowawczym

Podsumowując, podczas przesłuchania w postępowaniu karnym przygotowawczym należy pamiętać o kilku kluczowych zasadach:

• ustal swój status (świadek czy podejrzany) i słuchaj stosownych pouczeń;
• korzystaj ze wsparcia profesjonalisty, gdy sprawa jest poważna albo czujesz, że ryzyko jest wysokie – to inwestycja w bezpieczeństwo procesowe;
• czytaj protokół bardzo uważnie i koryguj wszystko, co nie oddaje Twojej wypowiedzi.

Świadomość procesowa oraz znajomość przysługujących uprawnień i ciążących obowiązków mają fundamentalne znaczenie dla ochrony praw procesowych osoby przesłuchiwanej. Właściwe przygotowanie do przesłuchania, w tym w razie potrzeby skorzystanie z pomocy obrońcy lub pełnomocnika, może znacząco wpłynąć na przebieg postępowania i jego skutki prawne. Nasza kancelaria oferuje kompleksową obsługę w sprawach karnych, zarówno w zakresie obrony oskarżonych, jak i reprezentacji pokrzywdzonych na każdym etapie postępowania.