Terminy procesowe w postępowaniu cywilnym, charakter prawny, sposób liczenia i skutki uchybienia

Przestrzeganie terminów stanowi jeden z kluczowych elementów skutecznego uczestnictwa w postępowaniu sądowym. Z tego względu należy wyzbyć się założenia, że każde opóźnienie może zostać usprawiedliwione lub że termin procesowy może zostać „przesunięty" na zasadzie uznaniowej decyzji sądu.

Co do zasady, rygory terminów są sztywne, a instytucja przywrócenia terminu ma charakter wyjątkowy i subsydiarny. Jej zastosowanie uzależnione jest od wykazania ściśle określonych przesłanek, w szczególności braku winy strony w uchybieniu terminowi. Samo subiektywne przekonanie strony o zasadności opóźnienia nie ma w tym zakresie znaczenia prawnego.

Analizując problematykę terminów w postępowaniach sądowych, w pierwszej kolejności należy odróżnić ich podstawowe kategorie, gdyż nie każdy termin występujący w postępowaniu cywilnym ma taki sam charakter, wagę oraz skutki prawne.

Terminy ustawowe i terminy sądowe

Z punktu widzenia praktyki procesowej kluczowe znaczenie ma rozróżnienie terminów ustawowych i terminów sądowych. Terminy ustawowe wynikają bezpośrednio z przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i mają charakter bezwzględnie wiążący. Ich długość nie może być modyfikowana decyzją sądu, a ich przekroczenie prowadzi do bezskuteczności czynności procesowej, najczęściej w postaci odrzucenia pisma. Do tej kategorii należą między innymi terminy do wniesienia apelacji, zażalenia czy sprzeciwu od nakazu zapłaty.

Wyjątkiem przewidzianym przez ustawodawcę jest szczególna regulacja dotycząca terminu do wniesienia apelacji, który może ulec wydłużeniu do trzech tygodni w sytuacji, gdy sąd przedłuży termin sporządzenia uzasadnienia wyroku, o czym strona jest informowana przy doręczeniu orzeczenia. Jest to jednak wyjątek wyraźnie wskazany w przepisach i nie może być interpretowany rozszerzająco.

Odmienny charakter mają terminy sądowe, które są wyznaczane przez sąd w sytuacjach, gdy ustawa nie określa sztywnego czasu dokonania danej czynności procesowej. Terminy te mogą podlegać modyfikacji, zarówno poprzez ich przedłużenie, jak i skrócenie, jednak wyłącznie na wniosek strony złożony przed upływem pierwotnie zakreślonego terminu. Po jego bezskutecznym upływie również i w tym przypadku aktualizują się negatywne skutki procesowe.

Terminy zawite i terminy instrukcyjne

Drugim istotnym podziałem terminów jest rozróżnienie na terminy zawite i terminy instrukcyjne. Terminy zawite dotyczą czynności stron postępowania i ich upływ powoduje bezskuteczność danej czynności procesowej. W Warszawie, podobnie jak w innych sądach w Polsce, sądy badają zachowanie tych terminów z urzędu, niezależnie od zarzutów stron. Uchybienie terminowi zawitemu może zostać sanowane wyłącznie poprzez skuteczny wniosek o przywrócenie terminu, o ile spełnione zostaną przesłanki ustawowe.

Należy przy tym wyraźnie odróżnić terminy zawite procesowe od terminów zawitych prawa materialnego, takich jak terminy rękojmi czy odstąpienia od umowy. Upływ tych ostatnich prowadzi do definitywnego wygaśnięcia uprawnienia i nie podlega przywróceniu w żadnym trybie.

Terminy instrukcyjne mają natomiast charakter porządkowy i adresowane są do organów postępowania, w szczególności do sądu. Pełnią rolę postulatów kierowanych do organów, których celem jest usprawnienie postępowania. Ich przekroczenie nie powoduje nieważności czynności ani orzeczenia, chociaż w określonych sytuacjach może uzasadniać skargę na przewlekłość postępowania.

Prawidłowe obliczanie terminów procesowych

Prawidłowe obliczanie terminów procesowych następuje w oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego, do których odsyła Kodeks postępowania cywilnego.

W przypadku terminów oznaczonych w dniach nie uwzględnia się dnia, w którym nastąpiło zdarzenie rozpoczynające bieg terminu, co ma istotne znaczenie praktyczne przy ustalaniu ostatniego dnia na dokonanie czynności procesowej.

W odniesieniu do terminów tygodniowych, miesięcznych i rocznych decydujące znaczenie ma data odpowiadająca początkowi biegu terminu, przy czym w sytuacji braku takiej daty w ostatnim miesiącu termin upływa z końcem tego miesiąca. Szczególną rolę ochronną pełni zasada przesunięcia końca terminu przypadającego na sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy na najbliższy dzień roboczy.

Zachowanie terminu procesowego

Dla zachowania terminu procesowego kluczowy jest moment dokonania czynności. Czynność może zostać skutecznie dokonana do końca ostatniego dnia terminu, przy czym ustawodawca wprowadził istotne ułatwienie polegające na zrównaniu nadania pisma w placówce wyznaczonego operatora z jego wniesieniem bezpośrednio do sądu. Aktualnie funkcję operatora wyznaczonego pełni Poczta Polska. Wprowadzenie pisma do systemu teleinformatycznego jest równoznaczne z wniesieniem pisma do sądu.

Należy natomiast zachować szczególną ostrożność przy korzystaniu z usług prywatnych firm kurierskich, gdyż w ich przypadku o zachowaniu terminu decyduje wyłącznie data faktycznego wpływu pisma do sądu, a nie moment nadania przesyłki. W Warszawie, gdzie funkcjonuje wiele kancelarii i firm kurierskich, ta kwestia ma szczególne znaczenie praktyczne.

Skutki uchybienia terminowi i instytucja przywrócenia terminu

Uchybienie terminowi skutkuje bezskutecznością czynności procesowej, co w praktyce oznacza odrzucenie pisma lub środka zaskarżenia. Jedyną możliwością sanowania takiego uchybienia jest instytucja przywrócenia terminu, uregulowana w art. 168–169 k.p.c. Wniosek w tym zakresie musi zostać złożony w terminie tygodnia od ustania przyczyny uchybienia i musi być połączony z dokonaniem zaległej czynności procesowej.

Kluczowym elementem wniosku o przywrócenie terminu jest uprawdopodobnienie braku winy strony w jego niedochowaniu. Przyczyny takie jak zapomnienie, błędna organizacja czy brak należytej staranności nie spełniają tej przesłanki. W Warszawie, jak i w całej Polsce, ustawodawca i orzecznictwo dopuszczają przywrócenie terminu wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, niezależnych od strony, takich jak np. nagła choroba, zdarzenia losowe czy obiektywne przeszkody uniemożliwiające dokonanie czynności.

Podsumowanie

Podsumowując, terminy procesowe w postępowaniu cywilnym mają charakter rygorystyczny i pełnią funkcję stabilizującą przebieg postępowania. Skuteczna ochrona interesów strony wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz również precyzyjnego rozróżniania charakteru terminów, prawidłowego obliczania ich biegu oraz świadomego wyboru sposobu wniesienia pisma do sądu.

Instytucja przywrócenia terminu pozostaje środkiem o charakterze wyjątkowym i nie może być traktowana jako standardowy mechanizm naprawczy. Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej w sprawie terminów procesowych lub innych kwestii związanych z postępowaniem cywilnym, skontaktuj się z naszą kancelarią.