Podział majątku wspólnego – wycena, koszty i rozsądne granice sporu

Postępowanie o podział majątku wspólnego jest postępowaniem, w którym przed dokonaniem właściwego podziału konieczne jest ustalenie, jakie składniki majątkowe podlegają podziałowi oraz jaka jest ich wartość. Dopiero bowiem ustalenie składu i wartości majątku wspólnego pozwala na określenie sposobu jego podziału oraz wysokości ewentualnych spłat lub dopłat należnych byłym małżonkom.

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Pierwszym etapem postępowania o podział majątku wspólnego jest ustalenie, jakie składniki majątkowe zostały objęte wspólnością majątkową. Mogą to być w szczególności nieruchomości, prawa do lokali, samochody, środki zgromadzone na rachunkach bankowych, oszczędności, ruchomości stanowiące wyposażenie gospodarstwa domowego, a także inne prawa przedstawiające wartość majątkową. Pozostawanie określonego składnika we władaniu jednego z małżonków nie przesądza o jego przynależności do majątku osobistego. O tym decydują przede wszystkim przepisy prawa oraz okoliczności w jakich został nabyty.

Istotne znaczenie ma przy tym rozróżnienie momentu, według którego ustalany jest skład majątku wspólnego, od momentu, według którego określana jest jego wartość. Wartość składników majątku może bowiem ulec zmianie pomiędzy momentem ustania wspólności majątkowej a momentem dokonywania podziału. Dotyczy to przede wszystkim nieruchomości, których ceny mogą zmieniać się w sposób istotny na przestrzeni kilku lat, ale również pojazdów, przedsiębiorstw czy innych praw majątkowych.

Nie zawsze natomiast ustalenie wartości poszczególnych składników majątku ma charakter sporny. Jeżeli byli małżonkowie zgodnie przyjmują określoną wartość danego składnika i nie zachodzi potrzeba posłużenia się wiadomościami specjalnymi, prowadzenie rozbudowanego postępowania dowodowego może okazać się zbędne. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja, w której uczestnicy postępowania pozostają w sporze co do wartości określonego składnika majątkowego. Podobny problem może wystąpić w odniesieniu do przedsiębiorstwa, udziałów w spółce, samochodu lub innych składników, których wycena wymaga specjalistycznej wiedzy.

W takich przypadkach zastosowanie znajduje art. 278 § 1 k.p.c., zgodnie z którym w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd może zasięgnąć opinii jednego lub kilku biegłych.

Jeżeli sporządzona opinia jest niepełna, niejasna albo zachodzą inne uzasadnione wątpliwości co do jej treści, uczestnik postępowania może zgłosić odpowiednie zarzuty. Zgodnie z art. 286 k.p.c. sąd może zażądać ustnego lub pisemnego uzupełnienia opinii lub jej wyjaśnienia, a także dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych. Samo zakwestionowanie przez strony wartości wskazanej przez biegłego nie jest wystarczające. Konieczne jest wskazanie, z jakich przyczyn wycena może być nieprawidłowa, jakie okoliczności zostały pominięte, czy przyjęta metoda wyceny była właściwa oraz czy biegły dysponował kompletnym materiałem pozwalającym na dokonanie oceny. W zależności od charakteru sprawy może to prowadzić do wezwania biegłego do złożenia wyjaśnień, sporządzenia opinii uzupełniającej albo nawet dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego.

Postępowanie dowodowe dotyczące wartości składników majątku wiąże się natomiast z kosztami. Wynagrodzenie biegłego stanowi wydatek związany z prowadzeniem postępowania, a jego wysokość zależy między innymi od rodzaju i stopnia skomplikowania opinii. Dodatkowe koszty mogą pojawić się również w przypadku konieczności sporządzenia opinii uzupełniającej albo powołania kolejnego biegłego.

Warto pamiętać, że w sprawach nieprocesowych, a do takich należy podział majątku wspólnego, zazwyczaj koszty opinii biegłych ponoszone są przez uczestników po połowie. Istotne jest zatem zachowanie umiaru. Nie należy bezrefleksyjnie zgadzać się na każdą wycenę drugiej strony, ale oceniać spór racjonalnie.

Z punktu widzenia uczestnika postępowania istotne jest zatem nie tylko ustalenie, czy określona wycena jest prawidłowa, lecz również dokonanie oceny, jakie znaczenie ma spór o wartość danego składnika dla całego rozliczenia majątkowego. W przypadku nieruchomości różnica w wartości może sięgać setek tysięcy złotych, a jej wpływ na wysokość spłaty może być znaczący. W takiej sytuacji szczegółowa weryfikacja wyceny, w tym wykorzystanie dowodu z opinii biegłego może mieć istotne znaczenie dla wyniku postępowania.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której przedmiotem sporu jest składnik o niewielkiej wartości. Jeżeli różnica pomiędzy stanowiskami stron wynosi kilkaset lub kilka tysięcy złotych, prowadzenie rozbudowanego postępowania dowodowego może okazać się zbędne. Trzeba bowiem uwzględnić nie tylko potencjalną korzyść wynikającą z zakwestionowania wyceny, lecz także koszty opinii, możliwość konieczności jej uzupełnienia, czas trwania postępowania oraz ryzyko, że wynik przeprowadzonego dowodu nie będzie odpowiadał oczekiwaniom strony.

Ocena ta powinna być dokonywana indywidualnie w każdej sprawie. Nie można z góry zakładać, że każda wycena przedstawiona przez drugiego uczestnika powinna zostać zaakceptowana, ale również nie każda różnica w stanowiskach stron uzasadnia prowadzenie wieloletniego sporu.

Przed złożeniem wniosku o dopuszczenie dowody z opinii biegłego należy przeanalizować, czy spór o wartość danego składnika rzeczywiście ma znaczenie dla końcowego rozliczenia oraz czy koszty opinii biegłego (w tym także ewentualne koszty opinii uzupełniającej) nie będą zbliżone do wartości samego przedmiotu, o który toczy się spór.